Sude
New member
Bu ayrımın günlük gözlemlerde ikna edici görünmesi, onun bilimsel olarak kesin bir cinsiyet özelliği olduğu anlamına gelmez.
Janet Shibley Hyde’ın American Psychologist dergisinde yayımlanan ve 46 meta-analizi değerlendiren çalışması, kadınlarla erkeklerin psikolojik özelliklerinin büyük bölümünde birbirlerinden daha çok benzerlik gösterdiğini ortaya koyan “gender similarities hypothesis” yaklaşımını geliştirmiştir.
Bu bulgu özellikle Cihannümâ gibi bir konuyu tartışırken önemlidir. Çünkü “erkekler analitik, kadınlar empatik” şeklinde kesin kategoriler oluşturmak, bireysel farklılıkları ve sosyal koşulları göz ardı eder.
Üstelik empati konusunda araştırmalar daha karmaşık bir tablo ortaya koyuyor. Ickes ve arkadaşlarının empatik doğruluk üzerine meta-analitik çalışması, bazı cinsiyet farklılıklarının doğrudan yetenekten ziyade motivasyon ve toplumsal beklentilerle ilişkili olabileceğini göstermiştir.
Daha yakın tarihli büyük örneklemli bir araştırmada ise kadınların öz-bildirim ölçeklerinde daha yüksek empati puanları verdiği, ancak EEG ölçümlerinde aynı farkın görülmediği bildirilmiştir. Araştırmacılar, sosyal beklentilerin öz-bildirimlerdeki cinsiyet farkını değiştirebildiğini göstermiştir.
Bu nedenle Cihannümâ'yı inceleyen bir erkek araştırmacının yalnızca “veri ve harita” üzerinden düşünmesi gerektiği gibi bir sonuç çıkaramayız. Aynı şekilde kadın bir araştırmacının yalnızca sosyal etkiler ve empatiyle ilgileneceğini varsaymak da bilimsel değildir.
Asıl ilginç olan, aynı metnin farklı araştırmacılar tarafından farklı sorularla incelenebilmesidir.
Bir araştırmacı haritaların doğruluğunu inceleyebilir. Başka biri eserdeki şehir tasvirlerinin toplumsal tarih açısından anlamını araştırabilir. Bir başkası kullanılan kaynakların güvenilirliğini karşılaştırabilir. Bir diğeri ise coğrafi bilginin Osmanlı toplumunun dünya algısını nasıl değiştirdiğini araştırabilir.
Bilimsel çeşitlilik tam da burada ortaya çıkar.
Cihannümâ’nın Bilgi Tarihindeki Önemi
Cihannümâ'nın önemli taraflarından biri, Doğu ve Batı bilgi geleneklerinin karşılaşma noktalarından biri olmasıdır.
Kâtib Çelebi'nin çalışması tek bir bilgi sisteminin kapalı sınırları içinde kalmaz. Özellikle ikinci telif aşamasında Avrupa coğrafyacılığından ve atlaslarından yararlanması, erken modern dönemde bilgi dolaşımının Osmanlı dünyasına nasıl yansıdığını göstermesi bakımından önemlidir.
Araştırmacı John J. Curry, Cihannümâ'nın Doğu Asya, Japonya, Güneydoğu Asya ve Pasifik dünyasına ilişkin bölümlerini incelerken Kâtib Çelebi'nin farklı kaynakları nasıl değerlendirdiğini ayrıntılı biçimde ortaya koyar.
Bu durum “nüma” kelimesinin anlamını da daha geniş bir düzleme taşır. Cihannümâ sadece dünyayı gösteren bir eser değildir; mevcut dünya bilgisini yeniden düzenleyen bir eserdir.
Bu ayrım çok önemlidir.
Bir harita yalnızca dünyayı göstermez. Haritayı hazırlayan kişinin hangi sınırları önemli gördüğünü, hangi yerleri merkeze aldığını ve hangi bilgileri seçtiğini de gösterir. Dolayısıyla coğrafya tarihi aynı zamanda bilgi seçiminin tarihidir.
Bugün “Cihannümâ” Kelimesini Nasıl Anlamalıyız?
Günümüz Türkçesine en yalın biçimde çevirdiğimizde “Cihannümâ” için “dünyayı gösteren” veya “dünya tasviri” ifadeleri kullanılabilir.
Ancak tarihî ve akademik bağlamda anlam biraz daha geniştir:
Cihan: Dünya, âlem, geniş anlamda varlık dünyası.
Nümâ: Gösteren, ortaya koyan, sergileyen.
Cihannümâ: Dünyayı gösteren/tasvir eden; özellikle coğrafi ve kozmografik dünya bilgisini sistematik biçimde ortaya koyan eser veya çalışma.
Bu nedenle “Cihan’ı Nüma ne demek?” sorusunun yalnızca sözlük karşılığı “dünyayı gösteren” değildir. Kelime, tarihsel bağlamda dünyanın bilgisini düzenleyen ve okuyucuya sunan bir tasvir anlayışını da ifade eder.
Sonuç: Bir Kelime, Bir Coğrafya ve Bir Dünya Tasavvuru
Cihannümâ kelimesinin anlamını araştırırken aslında yalnızca iki Farsça unsurun anlamını öğrenmiş olmuyoruz. “Cihan” ve “nümâ” birleşimi, 17. yüzyılda dünyanın nasıl bilindiğine dair daha büyük bir sorunun kapısını açıyor.
Kâtib Çelebi'nin Cihannümâ'sı bu açıdan oldukça iyi bir örnektir. Eser, Osmanlı ve İslam coğrafyacılığı mirasını Avrupa'da gelişen yeni coğrafi bilgilerle buluşturmaya çalışan kapsamlı bir bilgi derleme projesidir. Tamamlanamamış olması bile dönemin bilimsel üretim koşullarını anlamamız açısından değerlidir.
Bilimsel literatürün bize öğrettiği başka bir şey de araştırmacının cinsiyetinden hareketle düşünme biçimini kesin olarak tahmin etmenin doğru olmadığıdır. Veri analizi, tarihsel yorum, sosyal duyarlılık, empati, eleştirel düşünme ve kaynak sorgulama belirli bir cinsiyetin tekelinde değildir. Araştırmanın kalitesini belirleyen temel unsurlar daha çok kullanılan yöntem, kaynakların güvenilirliği, kanıtların nasıl değerlendirildiği ve sonuçların ne ölçüde sınanabilir olduğudur.
Belki de Cihannümâ'nın günümüzde hâlâ ilgi çekmesinin temel nedeni budur: İnsan dünyayı yalnızca görmek istemez; dünyanın nasıl bilindiğini de anlamak ister.
Tartışmayı buradan devam ettirmek mümkün: Sizce bir dünya haritası gerçekten yalnızca coğrafyayı mı gösterir, yoksa haritayı hazırlayan toplumun dünyaya bakışını da yansıtır mı? Kâtib Çelebi'nin Doğu ve Batı kaynaklarını birlikte kullanması, sizce bilimsel merakın mı yoksa dönemin değişen bilgi ortamına verilen pratik bir cevabın mı göstergesidir? Ve daha temel bir soru: Bir bilginin “bilimsel” kabul edilmesi için doğru olması yeterli midir, yoksa o bilginin nasıl toplandığı ve hangi kaynaklarla karşılaştırıldığı da en az sonuç kadar önemli midir?
Kaynakça ve Bilimsel Başvuru Noktaları
1. Gökyay, Orhan Şaik. “Cihannümâ.” TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 7, İstanbul, 1993, ss. 541–542.
2. Curry, John J. “An Ottoman Geographer Engages the Early Modern World: Katip Çelebi’s Vision of East Asia and the Pacific Rim in the Cihannüma.” Osmanlı Araştırmaları, 40, 2012, ss. 221–257.
3. Elibüyük, Mesut. “Tarihi Coğrafya Bakımından Önemli Bir Kaynak: Cihannüma.” Coğrafi Bilimler Dergisi, 7(2), 2009.
4. Hyde, Janet Shibley. “The Gender Similarities Hypothesis.” American Psychologist, 60(6), 2005, ss. 581–592. DOI: 10.1037/0003-066X.60.6.581.
5. Ickes, William, Gesn, Paul R. ve Graham, Tiffany. “Gender Differences in Empathic Accuracy: Differential Ability or Differential Motivation?” Personal Relationships, 7(1), 2000, ss. 95–109.
6. Lindberg, Sara M., Hyde, Janet Shibley, Petersen, Jennifer L. ve Linn, Marcia C. “New Trends in Gender and Mathematics Performance: A Meta-Analysis.” Psychological Bulletin, 136(6), 2010, ss. 1123–1135. DOI: 10.1037/a0021276.
7. Kâtib Çelebi. Cihannümâ. İbrahim Müteferrika baskısı, İstanbul, 1732.
8. Hagen, Gottfried, Dankoff, Robert, Csirkés, Ferenc, Curry, John ve Leiser, Gary (ed./çev.). An Ottoman Cosmography: Translation of Cihānnümā. Brill, 2021.
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov+6islamansiklopedisi.org.tr+6dergipark.org.tr+6
Janet Shibley Hyde’ın American Psychologist dergisinde yayımlanan ve 46 meta-analizi değerlendiren çalışması, kadınlarla erkeklerin psikolojik özelliklerinin büyük bölümünde birbirlerinden daha çok benzerlik gösterdiğini ortaya koyan “gender similarities hypothesis” yaklaşımını geliştirmiştir.
Bu bulgu özellikle Cihannümâ gibi bir konuyu tartışırken önemlidir. Çünkü “erkekler analitik, kadınlar empatik” şeklinde kesin kategoriler oluşturmak, bireysel farklılıkları ve sosyal koşulları göz ardı eder.
Üstelik empati konusunda araştırmalar daha karmaşık bir tablo ortaya koyuyor. Ickes ve arkadaşlarının empatik doğruluk üzerine meta-analitik çalışması, bazı cinsiyet farklılıklarının doğrudan yetenekten ziyade motivasyon ve toplumsal beklentilerle ilişkili olabileceğini göstermiştir.
Daha yakın tarihli büyük örneklemli bir araştırmada ise kadınların öz-bildirim ölçeklerinde daha yüksek empati puanları verdiği, ancak EEG ölçümlerinde aynı farkın görülmediği bildirilmiştir. Araştırmacılar, sosyal beklentilerin öz-bildirimlerdeki cinsiyet farkını değiştirebildiğini göstermiştir.
Bu nedenle Cihannümâ'yı inceleyen bir erkek araştırmacının yalnızca “veri ve harita” üzerinden düşünmesi gerektiği gibi bir sonuç çıkaramayız. Aynı şekilde kadın bir araştırmacının yalnızca sosyal etkiler ve empatiyle ilgileneceğini varsaymak da bilimsel değildir.
Asıl ilginç olan, aynı metnin farklı araştırmacılar tarafından farklı sorularla incelenebilmesidir.
Bir araştırmacı haritaların doğruluğunu inceleyebilir. Başka biri eserdeki şehir tasvirlerinin toplumsal tarih açısından anlamını araştırabilir. Bir başkası kullanılan kaynakların güvenilirliğini karşılaştırabilir. Bir diğeri ise coğrafi bilginin Osmanlı toplumunun dünya algısını nasıl değiştirdiğini araştırabilir.
Bilimsel çeşitlilik tam da burada ortaya çıkar.
Cihannümâ’nın Bilgi Tarihindeki Önemi
Cihannümâ'nın önemli taraflarından biri, Doğu ve Batı bilgi geleneklerinin karşılaşma noktalarından biri olmasıdır.
Kâtib Çelebi'nin çalışması tek bir bilgi sisteminin kapalı sınırları içinde kalmaz. Özellikle ikinci telif aşamasında Avrupa coğrafyacılığından ve atlaslarından yararlanması, erken modern dönemde bilgi dolaşımının Osmanlı dünyasına nasıl yansıdığını göstermesi bakımından önemlidir.
Araştırmacı John J. Curry, Cihannümâ'nın Doğu Asya, Japonya, Güneydoğu Asya ve Pasifik dünyasına ilişkin bölümlerini incelerken Kâtib Çelebi'nin farklı kaynakları nasıl değerlendirdiğini ayrıntılı biçimde ortaya koyar.
Bu durum “nüma” kelimesinin anlamını da daha geniş bir düzleme taşır. Cihannümâ sadece dünyayı gösteren bir eser değildir; mevcut dünya bilgisini yeniden düzenleyen bir eserdir.
Bu ayrım çok önemlidir.
Bir harita yalnızca dünyayı göstermez. Haritayı hazırlayan kişinin hangi sınırları önemli gördüğünü, hangi yerleri merkeze aldığını ve hangi bilgileri seçtiğini de gösterir. Dolayısıyla coğrafya tarihi aynı zamanda bilgi seçiminin tarihidir.
Bugün “Cihannümâ” Kelimesini Nasıl Anlamalıyız?
Günümüz Türkçesine en yalın biçimde çevirdiğimizde “Cihannümâ” için “dünyayı gösteren” veya “dünya tasviri” ifadeleri kullanılabilir.
Ancak tarihî ve akademik bağlamda anlam biraz daha geniştir:
Cihan: Dünya, âlem, geniş anlamda varlık dünyası.
Nümâ: Gösteren, ortaya koyan, sergileyen.
Cihannümâ: Dünyayı gösteren/tasvir eden; özellikle coğrafi ve kozmografik dünya bilgisini sistematik biçimde ortaya koyan eser veya çalışma.
Bu nedenle “Cihan’ı Nüma ne demek?” sorusunun yalnızca sözlük karşılığı “dünyayı gösteren” değildir. Kelime, tarihsel bağlamda dünyanın bilgisini düzenleyen ve okuyucuya sunan bir tasvir anlayışını da ifade eder.
Sonuç: Bir Kelime, Bir Coğrafya ve Bir Dünya Tasavvuru
Cihannümâ kelimesinin anlamını araştırırken aslında yalnızca iki Farsça unsurun anlamını öğrenmiş olmuyoruz. “Cihan” ve “nümâ” birleşimi, 17. yüzyılda dünyanın nasıl bilindiğine dair daha büyük bir sorunun kapısını açıyor.
Kâtib Çelebi'nin Cihannümâ'sı bu açıdan oldukça iyi bir örnektir. Eser, Osmanlı ve İslam coğrafyacılığı mirasını Avrupa'da gelişen yeni coğrafi bilgilerle buluşturmaya çalışan kapsamlı bir bilgi derleme projesidir. Tamamlanamamış olması bile dönemin bilimsel üretim koşullarını anlamamız açısından değerlidir.
Bilimsel literatürün bize öğrettiği başka bir şey de araştırmacının cinsiyetinden hareketle düşünme biçimini kesin olarak tahmin etmenin doğru olmadığıdır. Veri analizi, tarihsel yorum, sosyal duyarlılık, empati, eleştirel düşünme ve kaynak sorgulama belirli bir cinsiyetin tekelinde değildir. Araştırmanın kalitesini belirleyen temel unsurlar daha çok kullanılan yöntem, kaynakların güvenilirliği, kanıtların nasıl değerlendirildiği ve sonuçların ne ölçüde sınanabilir olduğudur.
Belki de Cihannümâ'nın günümüzde hâlâ ilgi çekmesinin temel nedeni budur: İnsan dünyayı yalnızca görmek istemez; dünyanın nasıl bilindiğini de anlamak ister.
Tartışmayı buradan devam ettirmek mümkün: Sizce bir dünya haritası gerçekten yalnızca coğrafyayı mı gösterir, yoksa haritayı hazırlayan toplumun dünyaya bakışını da yansıtır mı? Kâtib Çelebi'nin Doğu ve Batı kaynaklarını birlikte kullanması, sizce bilimsel merakın mı yoksa dönemin değişen bilgi ortamına verilen pratik bir cevabın mı göstergesidir? Ve daha temel bir soru: Bir bilginin “bilimsel” kabul edilmesi için doğru olması yeterli midir, yoksa o bilginin nasıl toplandığı ve hangi kaynaklarla karşılaştırıldığı da en az sonuç kadar önemli midir?
Kaynakça ve Bilimsel Başvuru Noktaları
1. Gökyay, Orhan Şaik. “Cihannümâ.” TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 7, İstanbul, 1993, ss. 541–542.
2. Curry, John J. “An Ottoman Geographer Engages the Early Modern World: Katip Çelebi’s Vision of East Asia and the Pacific Rim in the Cihannüma.” Osmanlı Araştırmaları, 40, 2012, ss. 221–257.
3. Elibüyük, Mesut. “Tarihi Coğrafya Bakımından Önemli Bir Kaynak: Cihannüma.” Coğrafi Bilimler Dergisi, 7(2), 2009.
4. Hyde, Janet Shibley. “The Gender Similarities Hypothesis.” American Psychologist, 60(6), 2005, ss. 581–592. DOI: 10.1037/0003-066X.60.6.581.
5. Ickes, William, Gesn, Paul R. ve Graham, Tiffany. “Gender Differences in Empathic Accuracy: Differential Ability or Differential Motivation?” Personal Relationships, 7(1), 2000, ss. 95–109.
6. Lindberg, Sara M., Hyde, Janet Shibley, Petersen, Jennifer L. ve Linn, Marcia C. “New Trends in Gender and Mathematics Performance: A Meta-Analysis.” Psychological Bulletin, 136(6), 2010, ss. 1123–1135. DOI: 10.1037/a0021276.
7. Kâtib Çelebi. Cihannümâ. İbrahim Müteferrika baskısı, İstanbul, 1732.
8. Hagen, Gottfried, Dankoff, Robert, Csirkés, Ferenc, Curry, John ve Leiser, Gary (ed./çev.). An Ottoman Cosmography: Translation of Cihānnümā. Brill, 2021.
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov+6islamansiklopedisi.org.tr+6dergipark.org.tr+6